Friedrich Nietzsche

[J@mes]

Ecce Homo - si bëhet njeriu ai që është

Pse jam kaq i ditur

5.
Dhe në një pikë tjetër unë jam ende babai im dhe, në një farë mënyre, zgjatim i jetës së tij pas një vdekjeje të parakohshme. Si çdo njeri që nuk jetoi dot kurrë mes njerëzve të ngjashëm me të dhe për të cilin koncepti i "shpagimit" ishte po aq i pamjaftueshëm sa dhe ai i "barazisë së të drejtave", kur ndaj meje ndërrmerrej ndonjë çmenduri e vogël apo dhe shumë e madhe , unë ia ndaloja vetes çdo lloj hakmarrjeje dhe mbrojtjeje dhe siç është e drejtë, çdo justifikim. Mënyra ime e hakmarrjes konsiston në atë që betejën time të budallallëkut e ndjek sa më shpejt të jetë e mudnur nga një copë zgjuarsie; kështu ndoshta zhdëmtohesh. Duke folur figurshëm: ha një vazo me marmalatë për tu çliruar nga një histori e athët...
Nëse më bëhet ndonjë e keqe unë " hakmerrem", të jeni të sigurtë se e gjej shpejt rastin për t'i shprehur mirënjohjen " keqbërësit", ose për t'ju lutur për ndonjë favor, gjë kjo që ngjit më shumë sesa dhënia e diçkaje... Më duket se edhe fjala më trashanike, letra më trashanike është më dashamirëse dhe e ndershme sesa heshtja. Atyre që heshtin u mungon pothuajse gjithë finesa dhe dashamirësia e zemrës; heshtja është një vërejtje, gëlltitj aështë shenja që tregon patjetër një karakter të keq, të shkateërron madje edhe stomakun.
Të gjithë ata që heshtin janë dispeptikë ( kanë stomak të dobët dhe e tresin keq ushqimin ).

Siç shihet, unë nuk do të doja ta zhvleftësoja trashamanësinë, ajo është pa krahasim forma më e hidhur e kundërshtimit dhe në mes të kësaj squlljeje moderne, një nga virtytet tona kryesore. nëse je mjaft i pasur, është fat të bësh ndonjëherë gabim. Një zot që do të zbriste mbi tokë nuk duhej të bënte agjë tjetër veçse padrejtësi; të marrësh mbi vete jo ndëshkimin por fajin- kjo është një gjë me të vërtetë hyjnore.


6.
Për çlirimin nga mëria, për vizionin e qartë të mërisë- kush e di se kur duhet t'i jem edhe për këtë mirënjohës sëmundjes sime të gjatë! Problemi nuk është aspak i thjeshtë: duhet të kesh eksperimentuar me të duke u nisur nga forca por edhe nga dobësia. Nëse ndonjë gjë mund të jetë bërë në përgjithësi për të vlejtur kundër gjendjes së sëmundjes dhe të dobësisë, është kjo arsyeja që, në atë gjëndje, instikti i vërtetë i shërimit, ose instikti i mbrojtjes dhe armëve tek njeriu flashket. Nuk di të heqësh qafe asgje, nuk di t'ia dalësh në krye asgjëje, nuk di të hedhësh poshtë nga vetja asgjë. Gjithshka të plagos. Njerëz e sende të afrohen në mënyrë të bezdisshme, ngjarjet të godasin mjaft thellë, kujtimet janë një plagë e qelbëzuar. Të jesh sëmurë është një formë mërie.

Kundër kësaj i sëmuri ka vetëm një ilaç të madh- unë e quaj fatalizmi rus, ai fatalizmi pa revoltë me të cilin një ushtar rus, për të cilin ekspedita ushtarake është tepër e vështirë, shtrihet më në fund për të fjetur mbi dëborë. Të mos marrësh më asgjë, të mos presësh më asgjë brenda vetes, në thelb të mos reagosh më... arsyeja e madhe e këtij fatalizmi që ndonjëherë është vetëm guximi për të vdekur, por që në rrethanat më të rrezikshme mund të funksionojë si ruajtje e vetes, është ulja e aktivitetit të funksioneve jetësore, ngadalësimi i tij, një lloj gjumi dimëror. Vetëm pak hapa përtej kësaj llogjike dhe shndërrrohesh në një fakir që fle për javë të tëra brenda një varri...
Ngaqë konsumohesh shumë shpejt nëse në përgjithësi reagon, atëhere së shpejti nuk do të reagosh më, kjo është logjika. Dhe me asgjë nuk konsumohesh aq shpejt sa me pasionet e mërisë. Inati, sedra e sëmurë, pafuqia për tu hakmarrë, etja dhe shija e hakmarrjes, helmimi në çdo kuptim, kjo është për të rraskapiturit mënyra më e dëmshme e reagimit. Rrjedhoja është një humbje force nervore, një shtim sëmundjeprurës sekrecionesh të dëmshme, për shembull derdhjet e tëmthit në stomak. Për të sëmurin, mëria është gjëja e ndaluar në vetvete, është e keqja e tij; por mjerisht dhe prirja e tij natyrale. Kjo u kuptua në mënyrën më të përsosur nga ai fiziologu i thellë, Buda. " Feja" e tij, e cila më mirë mund të cilësohet si një higjenë për të mos e ngatërruar me gjëra aq tepër të mjerueshme sa krishtërimi, konsistonte në atë që veprimi i saj të varej nga ngjadhnjimi mbi mërinë: TË ÇLIROSH SHPIRTIN NGA MËRIA ËSHTË HAPI I PARË DREJT SHËRIMIT.
" Armiqësia nuk merr fund me armiqësi, armiqësia merr fund me miqësi"- kjo qëndron në themel të mësimeve të Budës. Kështu nuk flet morali por fiziologjia. Mëria e lindur nga dobësia, për asnjë nuk është më shumë e dëmshme sesa për vetë të dobëtin. Nga ana tjetër, për atë që supozojmë se ka një natyrë të pasur, ajo është një ndjenjë e tepërt, dominimi ndaj së cilës është po thuaj prova e pasurisë. Kush e njeh seriozitetin me të cilin filozofia ime ka luftuar kundër ndjenjave të hakmarrjes dhe mërisë, duke i ndjekur deri në sulmin ndaj doktrinës së " gjykatësit të lirë", do ta kuptojë përse unë këtu nxjerr në dritë pikërisht qëndrimin tim personal, sigurinë timie instiktive në praktikë. Në kohët e dekadencës sime unë ia ndalova vetes si të dëmshme këto ndjenja; sapo jeta u bë përsëri mjaft e pasu e krenare, unë ia ndalova ato përsëri vetes sikur t'i kisha gjetur brenda meje. Ky "fatalizëm" rus për të cilin fola u manifestua te mua nëpërmjet faktit se unë për vite me radhë iu përmbajta me ngulm situatave pothuajse të padurueshme, vendeve qëndrimeve, shoqërive që më ofronte rastësia. Ishte më mirë t'u përshtateshe sesa t'i ndryshoje, të ndieje se duhet t'i ndryshoje, të rebeloheshe ndaj tyre... E merrja atëhere mjaft për keq të shqetësohesha në këtë fatalizëm, të zgjohesha me forcë: në të vërtetë kjo ishte për mua çdo herë e rrezikshme për vdekje. Ta konsiderosh veten si një të paracaktuar, të mos e dëshirosh atë "ndryshe":- për raste të tilla kjo është një urtësi e madhe.

[J@mes]

Përtej së mirës dhe së keqes

Të pranosh jo të vërtetën si kusht për të jetuar do të thotë: natyrisht, t’u kundërvihesh në mënyrë të rrezikshme, ndjenjave të zakonshme me vlerë, dhe një filozofi që guxon ta bëje ketë gjë, pra vetëm për këtë; zë vend përtej së mirës dhe së keqes.
Në të vërtetë, çdo instikt është i papërmbajtur për pushtet dhe si i tillë synon të filozofojë. Pa dyshim, midis njerëzve të ditur, midis njerëzve të vërtetë të shkencës gjërat mund të qëndrojnë ndryshe. Prandaj instiktet e vërtetë të njerëzve të ditur zakonisht synojnë drejt një fushe krejt të ndryshme, për shembull drejt familjes ose për të bërë ose për t’u marrë më politikë.
Tek filozofi nuk ka asgjë të përgjithshme, dhe mbi të gjitha morali i tij dëshmon në mënyrë të prerë dhe vendimtare kush është ai: gjë që do të thotë se në çfarë shkalle hierarkike qëndrojnë midis tyre instiktet më të thella të natyrës së tij.
Në çdo filozofi ka një pikë ku hyn në skenë “bindja” e filozofisë, ose, duke u shprehur me gjuhën e një misteri të lashtë: për t’u bërë gomar.

Të jetosh a nuk është pikërisht një dëshirë për të qenë tjetër nga ajo që është kjo natyrë? Të jetosh a nuk është ndoshta të vlerësosh, të parapëlqesh, të jesh i padrejtë, të jesh i kufizuar, të duash të jesh ndryshe?
Filozofia është vetë ky instikt tivanik, dëshira shpirtërore për pushtet, dëshira e “krijimit të botës”, e Perëndisë.
Vetëm ajo që mund të shihet dhe mund të preket është e qartë dhe e shpjegueshme.
“Atje ku qenia njerëzore nuk ka më asgjë për të parë dhe për të pohuar, nuk ka më as edhe ndonjë gjë për të kërkuar”.
“Bindja e menjëhershme”, ashtu si dhe “njohja e plotë” dhe gjëja në vetvete, përfshijnë brenda tyre një contradiction in adjecto; më në fund do të na duket të çlirohemi nga joshja e fjalëve.
Filozofi duhet të thoje vetë: kur unë zbërthej procesin e shprehur tek fjalia: “unë mendoj”, marr një mori pohimesh të nxitura, arsyetimi i të cilave është i vështirë, ndoshta i pamundër: që të jem unë që mendoj, që të mendosh është veprimtari dhe pasojë e qenieje të menduar si shkak, që të ëkzistoje si një “unë” dhe në fund që të jetë përcaktuar ajo që kuptohet duke thënë të mendosh, që unë ta di se çfarë është të mendosh.

Unë mendoj se e di që kjo të paktën është e vërtetë, e saktë, e sigurtë, ai sot tek një filozof do të ndeshte në një buzëqeshje dhe dy pikëpyetje. Ndoshta filozofi do ta bënte të kuptonte: “Zotëria im, ka pak të ngjarë që ju të mos gabohemi: pastaj, përse duhet patjetër e vërtetë?
Të mendosh është një veprimtari, çdo veprimtari nënkupton dikë që vepron, por pasojë…”

Filozofët e kanë zakon të flasin për vullnetin dëshirën, sikur të ishte gjëja më e njohur e botës, vetë Schopenhaueri la të kuptohet që, në fund të fundit, vetëm vullneti është i njohur për ne, plotësisht i njohur, pa zbritje apo shtesa.
Të duash, mua më duhet diçka e ndërlikuar, diçka që ka një njësi vetëm me fjalë, dhe pikërisht në një fjalë të vetme qëndron paragjykimi popullor që është përhapur mbi vëmendjen gjithmonë e më të vogël të filozofëve.

Trupi ynë është vetëm një organizëm shoqëror i shumë njerëzve

Të filozofosh është një lloj atavizmi i shkallës më të lartë.

Cinizmi është e vetmja formë në të cilën shpirtra të rëndomtë prekin kalimthi atë që është e ndershme, ndërsa mbinjeriu përballë cinizmit më të trashë dhe me të hollë ka për të hapur veshët dhe ka për të shpresuar çdo herë që karagjozi i pacipë ose shkencëtari i trashë do të bëhen të gjallë pikërisht përpara tij. Madje ka raste kur me neverinë përzihet magjepsja: gjithmonë kur gjenialitetit lidhet, për një trill të natyrës, me një torollak, dhe majmun të tillë të pafytyrë, siç ka ndodhur në rastin e abatit Galiani, njeriu më i thellë, më i mprehtë.
Gjithçka është rregulluar në mënyrë që më e keqja e të gjitha shijeve, shija e absolutes, të ushqehet egërsisht dhe të shpërdoret derisa qenia njerëzore të mësoje të fus pak art, mjeshtëri në ndjenjat e saj dhe të parapëlqejë të tundojë me mjeshtërinë ashtu siç bëjnë artistët e vërtetë të jetës.
Në vetvete rinia është diçka falsifikuese dhe mashtruese.

Çdo njeri është një burg dhe gjithashtu një shutë për t’u fshehur. Gjërat e mëdhaja u ngelen të mëdhenjve, humnerat thellësive, drithërimat të mprehtëve.
Për të qenë filozof i mirë nevojitet të jesh i prerë, i qartë, pa iluzione.----Stendali
Dashuria për të vërtetën çmohet në qiell por edhe mbi tokë.
Është instikti i mbijetesës që u mëson atyre të jenë të paqëndryeshëm, të lehtë dhe të rremë.
Ta duash qenien njerëzore për hir të Zotit ishte ndjenja më fisnike dhe më e thellë
e arritur nga qeniet njerëzore.

“Krijesat njerëzore, të trishtuara thellë, tradhtojnë vetveten kur janë të lumtura. Ato kanë një mënyrë të veçantë për të kapur lumturinë: sikur duan ta shtypin dhe ta mbysin nga xhelozia. Ah, e dinë shumë mirë se ajo do t’u ikë”.
“Askush nuk do që të dëmtojë vetveten, prandaj çdo e keqe ndodh padashur. I keqi, në të vërtetë, i bën dëm vetvetes, dhe këtë nuk do ta bënte sikur ta dinte që e keqja është e keqe. Për pasojë, i keqi është i tillë vetëm gabimisht: në qoftë se i hiqet gabimi i tij, ai do të bëhet i mirë medoemos”.

Shpallja e pavarësisë së njeriut të shkencës, emancipimi i tij nga filozofia është një nga pasojat më të mprehta të kontradiktës së demokracisë.

Filozofi i vërtetë jeton në mënyrë “jo filozofike” dhe “jo të matur” dhe mbi të gjitha i pamatur dhe ndien peshën dhe detyrën të bëjë qindra përpjekje dhe prova të jetës: ai rrezikon vazhdimisht duke marrë çdo përgjegjësi mbi vete, ai luan një lojë të keqe.


Çfarë është njeriu i shkencës?

Ai është një lloj i qenies njerëzore jo fisnike, me virtytet e një lloji pa fisnikëri, gjë që do të thotë një lloj i qenies njerëzore jo sunduese, jo urdhëruese dhe as edhe e vetëmjaftueshme; ai është punëdashës, i durueshëm për t’u futur në rresht, i rregullt, dhe i matur në aftësitë dhe në kërkesat, është i ndjeshëm si gjithë të tjerët dhe ka nevojë për ato gjëra që kanë të tjerët. i dituri, siç është e qartë, ka edhe sëmundjet dhe sjelljet e këqija, është i pasur me zili të vogla, dhe ka sy maceje. Ai është besimplotë, syri i tij është si një liqen i lëmuar dhe i neveritshëm mbi të cilin nuk valëvitet në asnjë entuziazëm, asnjë dhembshuri.
Gjëja më e keqe dhe më e rrezikshme për të cilën është i aftë një i ditur vjen nga instikti i mediokritetit pikërisht të llojit të tij që vepron në mënyrë instiktive për shkatërrimin e qenies njerëzore jashtë nga e zakonshmja ose më shumë të dobësoje.

Filozofi, si qenie njerëzore e nevojshme për të nesërmen dhe për të pasnesërmen, është gjindur gjithmonë, dhë i është dashur gjithmonë të gjindet, në kundërshti me të sotmen e tij: armiku i tij çdo herë ishte mendimi i sotëm.
Më i madhi duhet të jetë ai që është i zoti të jetë ë i vetmuari, më i fshehuri, më i pakapshmi, qenia njerëzore përtej së mirës dhe së keqes.

Qoftë hedonizmi, qoftë pesimizmi, qoftë utilitarizmi, qoftë eudemonizmi, të gjitha këto mënyrë të menduari që masin vlerënm e gjërave në bazë të kënaqësisë dhe të vuajtjes.
Dua t’i vë një emër shpirtit që na udhëheq (është një çështje emri)? Po sa shpirtra fshehim ne?

[J@mes]

Filozofia e Nietzsche-s nis me trajtimin e filozofise dhe artit te Greqise Antike, ne disfavor te klasicizmit, te cilin e veshtronte si nje afirmim te vizionit te arsyeshem dhe si per pasoje perfaqesues te dekadences. Ne vecanti tragjedia greke eshte interpretuar si nje shprehi e impulsit jetesor, apo sic shprehet Nietzsche i ‘momentit dionisiak’. Nice kritikon ashper vlerat morale te shoqerise dhe altruizmi te cilat ne fakt mohojne vete jeten. Sipas tij njeriu duhet te perjetoje edhe dhimbjen pasi ‘çfaredo nuk te vret, te ben me te fuqishem’. Koncepti i njohur i Nices ‘ vullneti per fuqi’ luan nje rol kryesor ne filozofine e tij, duke u shprehur se‘ eshte esenca e ekzistences njerezore, sikur t’i thuash jetes po!’, pra afirmimi i saj. Nietzsche mendonte se lideret fetare perdorin besimin dhe moralin per te skllaveruar njerezimin. Sipas tij, koncepti ‘fuqia e vullnetit’ lejon tejkalimin e njeriut jo eliminimin e tij, pra braktisjen e idhujve dekadente dhe shpreses per nje jete ne boten e pertejme dhe pranimin e jetes ashtu siç eshte ajo. Pra ndyshe nga keqinterpretimet e filozofise se tij, mbinjeriu nichean nuk eshte nje njeri i gjithefuqishem, por nje qenie qe duhet te evoluoje lirshem per te tejkaluar vetveten ( "..njeriu eshte nje ure dhe jo nje qellim." – kjo eshte edhe parabola e Zarathustres. Pikerisht ketu nis komploti nazist, i cili perdori me tjeter kuptim filozofine e Nietzsche-s. Shkrimet e tij persa i perket fuqise, dobesise, feminizmit dhe fese u bene aksioma te nazizmit ne perhapjen e doktrines se tyre totalitare, nderkohe qe vete Nietzsche ishte kunder anti-semitizmit dhe denimit me vdekje.

Nje nga theniet me te famshme ne histori, ‘Zoti ka vdekur’, eshte thene pikerisht nga Nietzsche, por kuptimi nuk eshte aspak ai i supozuar, Nietzsche flet per kontemporanet e tij, hipokrizia e se cileve le te kuptohet se ata ne fakt jetojne ‘sikur Zoti te kishte vdekur’, sipas Nietzsche‘..ka ekzistuar vetem nje i krishtere i vertete, dhe Ai vdiq mbi Kryq’.

Me 3 janar te vitit 1889, teksa ndodhej ne Sheshin Karlo Alberto, ne Torino, Nietzsche peson krizen e pare nervore duke shfaqur mendime delirante duke u vete-quajtur Krishti apo Dionisi, perendia greke e defrimit. Semundja e papritur e tij eshte debat me vete, disa mendojne se e ka trasheguar nga babai i tij, ndersa ndikimi ose jo i semundjes ne krijimtarine filozofike ndahet ne opinione te ndryshme.

Fridrich Nietsche kaloi dy vitet e fundit te jetes se tij ne erresire mendore dhe u perkujdes nga motra e tij Elizabeta. Filozofi i madh u nda nga jeta me 25 gusht te vitit 1900, ne Weimar.

Trashegimia e Nietzsches

Filozofia e Nietzsches ka ndikuar ne kulturen dhe disa nga mjeshtrit e shekullit te 20, perfshi Thomas Man, Andre Gide, Herman Hesse, Zigmund Freud, Martin Heidegger apo Emil Cioran. Fatkeqesisht rreth viteve 20 filozofia e tij u interpretua ne menyre barbare nga nazizmi gjerman dhe fashizmi italian, dhe per me teper te ndihmuar nga e motra e cila fallsifikoi disa nga tekstet. Tragjedia e vertete nicheane qendron ne faktin se keto intrepretime te gabuara vazhdojne te ekzistojne edhe sot e kesaj dite.

[J@mes]

Friedrich Nietzche, Nga shpirti i shkrimtarëve dhe artistëve.

Përpara!

Përpara! Kështu, pra ecni në udhën e diturisë, me besim të plotë dhe hap të fortë! Cilido qofsh shërbe si burim experience. Flaki tutje pakënaqësitë e qenies tënde, ndjej vetëm unin tënd: sepse në çdo çast ti ke me vete një shkallë me mijra shkallare, që të ngjitësh drejt diturisë. Epoka në të cilën ti e ndien veten të braktisur të përvuajtur të blaton lavdi, dhe kjo është lumturi. Ajo të fton të vësh në provë eksperiencën tënde, e cila ndoshta do t’u duhet njerëzve të padenjë të kohërave që vijnë. Mos e përbuz veten për atë që ti je ende religjoz; shfrytëzo plotësisht atë që ti e ke patur çelës drejt artit. Mos vallë ti nuk do të shkosh pas ndihmës që fal kjo experiencë? Dhe me anën e sajë të ndjekësh hap pas hapi etapat e mëdha të udhës së mëtejshme që ka bërë njerëzimi? Mos vallë nga ky truall,i cili ndonjëherë të fut në pakënaqësi të madhe, nën atë brymën e mendimit jo të pastër, kanë lindur shumë nga futet plot lule të kulturës së vjetër? Duhet njohur dashuria ndaj fesë dhe artit si ndaj nënës dhe ndaj mendeshës, përndryshe nuk bëhesh dot i ditur. Po duhet të dishë të shikosh dhe të ngrihesh përmbi ata, se duke mbetur në magjinë e tyre nuk i kupton dot as ata. Në këtë mënyrë për ty duhet të jetë e afërt edhe historia , edhe loja e kujdesshme në kupën e peshores që shkon “sa në një anë në tjetrën”. Ndiq përsëri gjurmët e njerëzimit të madh, atë rrugën plot mundime përmes shkretëtirës së të kaluarës: atëherëdo kuptosh më mirë se ku e nga nuk duhet të shkojë njerëzimi në të ardhmen. Ec me të gjitha forcat, syno përpara që të parashikosh se ku është pleksur nyja e së ardhmes dhe se ku do të japësh ndihmësën tënde të vyer për ta shpleksur atë dhe ta përdorësh si armë e mjet të diturisë. Varet nga ty që të gjtha ato që ti ke përjetuar, kërkimet e tua, udhët e shtrembëra që ke rrahur, zhgënjimet, pasionet, dashurinë tënde dhe shpresën t’i shkrish deri në pikën e mbrame për qëllimin tënd. Ky qëllim synon që ti të bëhesh një hallkë e domosdoshme në zinxhirin e kulturës dhe nga kjo domosdoshmëritë përfundosh në domosdoshmërinë e zhvillimit të përgjithshëm të kulturës. Kur vështrimi yt të forcohet mjaftueshëm, aq sa të shohë deri në fund të thellësive të atij pusi të errët të qenies tënde dhe të diturisë tënde, ti ndoshta do të shohësh në pasqyrën e tij kostelacionet e largëta të kulturës së ardhme. A mendon se një jetë e tillë, me një qëllim të tillë, është tepër e vështirë, tepër e varfër me gjëra të këndëshme? Nëse po, ti ende nuk e di se s’ka mjaltë më të ëmbël se mjalti i diturisë. Dhe se retë e varura të hidhërimit duhet të shërbejnë për shndërrim i cili do të japë qumështin e kënaqësisë tënde. Dhe vetëm nga lashtësia do të zbulosh vetëveten, sepse ti ke ndjekur zërin e natyrës tënde, i cili print e gjitha gjallesat drejt kënaqësive. Jeta ka një kulm të sajë dhe ai është një kulm diturie, ashtu si ai gëzimi i shkurtër, ai shkëlqimi i shkurter diellor që s’pushon të japë dhe një gëzim shpirtëror. Edhe pleqërin edhe diturin i takon në të njëjtin kulm të jetës. Këtë e ka dëshirë vetë natyra. Atëherë ka ardhur koha kur është afruar mjegulla e vdekjes dhe s’ka mjet që ta ndalë. Takimi me dritën është hapi yt i fundit. Gëzimi i diturisë është klithma jote e fundit.


Informacioni i marre nga FH

[J@mes]

Përpara Nietzsche-s

Eshte fondamentale te dihet ambienti filozofik dhe tradita filozofike gjermane qe Nietzsche u rrit perpara se te fillojm te flasim dhe per veprat e tija konkretisht. Me pas do mundohem te sjell dicka per Kant-in dhe Schopenhauer-in gjithashtu dhe rrolin fondamental qe ka muzika ne gjith kete diskutim qe do filloj.

Schiller --> Suportonte veten e tij duke dhene mesime. Diagnostikohet me nje lloj semundje dhe eshte i detyruar t'i kushtohet familjes se tij. Papritmas nga Amsterdami nje grup qe e ndiqte dhe mezi priste poezite e reja te Schiller-it merr vesh per konditat e tija dhe i ofron nje shume te madhe lekesh qe te mbeshteste familjen e vet dhe t'i kushtoheshe punes perseri me me pak qetesi. Ne kete moment ai i shkruan ose me mire i dedikon dhe ketij grupi poezine e famshme "Ode to Joy" qe u morr nga Beethoven-i dhe u kthye ne muzike tip hymni. Madje me sa di un ky eshte dhe hymni i evropes se bashkuar.

Ajo kohe ku jetonte Schiller-i ishte periudhe optimiste gjermanine dhe idete qe sundonin ne ato kohera. Kjo zgjati deri tek Revolucioni Francez qe shkaktoi dhimbje te medha per intelektin gjerman dhe hidhte poshte shume teza qe ata kishin mbi etiken etj.

Imperativi Kategorik --> Kapaciteti qe te llogjikojm qe eshte dhe cfare na dallon neve nga kafshet. Ne veprojme ne saje te llogjikes dhe mendimit. Llogjika(Reason) na jep ne kete rast ligjet universale qe jane absolutisht te verteta dhe absolutisht te nevojshme.
Pra ky lloj ligji universal ka keto 3 karakteristika qe Kant-i pershkruan dhe tek (Critique of pure reason) :

1) Universale -> vetem 1
2) E vertete e pranishme --> nuk ndryshon kurre, e perhershme
3) E nevojshme ---> Ne nuk mund te vendosim te mos i ndjekim keto ligje dhe ne te njejten kohe te merremi me dicka tjeter.

Kjo eshte dhe baza e Etikes se Kanti-t qe do i rrikthehem pak me vone . "Sillu sikur aktet qe ti kryen do jene dhe baza e gjith njerezimit". Ky pra eshte dhe "testi" i universalizimit , qe nese ne ndodhemi perballe nje dileme morale duhet te kemi parasysh qe vendimi qe ne do marrim do sherbeje si baze per gjith njerezimin. Pra ne nje menyre tjeter, cfar do ndodhte sikur te gjith te silleshin sic po sillem une ne kete moment?

Perseri ne kete kapitull ne sensin deonotologjik, Imperativi Kategorik dhe nocioni i etikes jane te lidhura fort me nocionin e "duty" detyres. Kjo eshte dhe ana praktike e kritikes se tij, qe flet per lirine dhe per etiken, nderkohe qe e nevojshmja llogjike eshte Kritika teorike ose me sakte "Pure Reason".

Liria dhe e nevojshmja lejuan Kantin qe te shkruante dhe vepren e tij te trete Aesthetic Judgement, qe ka si synim te lidhi praktiken me teoriken.

Mbreteria e fundit [kingdom of ends] --> nje tjeter veper madhore e Kant-it ku flitet per paqen e perhershme(perpetual peace) dhe historine e njeriut qe po transformohet ne me racional dhe me i lire.

Njeriu ka gjithashtu dy kategori ne kete mes:
1) Natural --> i ndikuar nga e nevojshmja
2) Racional --> i karakterizuar nga liria.

Nje tjeter gje qe duhet te kihet parasysh eshte fakti se si shiheshe natyra ne ate kohe. Natyra ishte jo e kompletuar sipas Schiller-it, dhe do jete e kompletuar vetem kur njerezimi do jete i lire te jetoj, dhe behet "syri" i natyres. Nje paralel fenomenal ketu dhe me Biblen dhe sidomos ne disa nga letrat e Shen Pjetrit kur thuhet se "cdo krijese lutet per shpetim". Pra jo perfeksioni ekziston dhe ne natyre, pasi dihet qe sipas gjenezes Zoti krijon gjithshka.

Aesthetic - Estetika Kant-i shkruan goxha per estetiken si faktori qe do arrije te bashkoje racionalin me te natyralin, Pure Reason me Practical Reason. Kjo fjale ne gjermanisht perkthehet, Ein | bild | ung Ein --> nje, unitet , bil --> ndertoj , 3) ung --> mbaroj. Kjo fjale per me te lidhet me Imagjinaten qe si rrjedhoje eshte e lidhur me kapacitetetin per te menduar te bukuren (estetiken). Koncepti ketu eshte qe merren dy opozitet dhe bashkohen qe te gjenerojn dicka produktive.

Helenizmi Gjerman Kjo eshte dhe Renaisance Gjermane. Data per tu pasur parasysh:
1435(shpresoj mos ta kem gabim) --> Renaisanca fillon ne Itali
1570 --> Reformimi fillon ne Gjermani
Perandoria Bizantine ishte shume me e avancuar se ajo Romake. Kur turqit pushhtuan Konstantinopojen te gjithe intelektualet e linjdes erdhen ne perendim dhe morren me vete librat antik te greqise se lashte dhe gjith ate kulture. Gjithashtu ne Gjermani kemi dhe fillimin e kriticizmit se Bibles(Religiongeschistiche Schule).
Mos harrojm qe ne kete periudhe per here te pare filloi dhe disiplina e historise se artit.

Konceptimi Grek i njerezimit eshte po i njejti dhe ne Gjermani, ku njeriu dhe njerezimi ne pergjithesi eshte i lidhur me hyjnoren. Greket besonin se Arti eshte inspirim nga Zoti. Vjen nga fjala Ethias qe do te thote Zoti brenda ne vete. Realiteti nen gjith keto kendveshtrime esht i shenjte, dhe vete fjala fe(religion) do te thote rilidhje ndermjet dy gjerave. Gjithashtu dhe koncepti i gjeniut ne greqine e lashte eshte nje force supreme, qe nuk esht e jotja. Nje tjeter fjale kyc qe lidhet me krijimtarine, pervec konceptit te estetikes eshte dhe fjala gjermane unheimlich qe do te thote te jesh i huaj ne shtepine tende. Nje koncept ky shume turbullues. Mund te shohim qarte ketu nje lloj paralelizmi te menyres se si krijimi vjen me teorite e Freud-it. shkurtimisht....
1. Super Ego --> figurat prinderore te brendshme(internalised), sub-koshienca(psh. prinderit, feja etj etj)
2. ID --> qe do te thote ne anglisht "it", ajo qe nuk eshte humane, kafsha tek njeriu qe nuk pushon, gjithashtu dhe ajo qe ti nuk e duron dot.
3. Ego, vjen si rrjedhoje e interaksionit qe superego me Id-in kane. Kjo eshte dhe e vemja pjese ku jemi koshient.
Tragjedia eshte dicka qe ndodhet brenda nesh, qe do dali do clirohet dhe do na japi nje lloj sensi qe jemi te plote, te kompletuar. Ne nje fare menyre njerezimi terheq veten larg hyjnores. Shifet qarte ketu paraleli me Biblen(Myth of the Fall) dhe me faktin se si Adam-i dhe Eva ikin larg zotit por e kerkojn ate perseri. Pra eshte kjo "alienation" qe ne paguajm per tu bere Njeriu Estetik(aesthetic man) ne termat e kohes. Kjo lidhet me faktin dhe kuptimin etimologjik te fjales fe(religion) qe thashe me siper. Pra ne fillim kemi njeriun qe shkon larg rruges hyjnore, dhe ne fund kthehet perseri dhe rilidhet me te. Nje tjeter shprehje e famshme e Kant-it qe i perket asaj peridhe vjen nga libri i trete i tij, (Critique of Aesthetic Judgement) "The beautiful is the symbol of the morally good" (E bukura eshte simboli i mires morale)
Pra kuptojm qe eshte e pamundur qe te jesh dhe i "bukur" ne sensin e atyre fjaleve por dhe nje person Makiavelist ne te njejten kohe.
Pra idete kryesore jane nostalgjia per idealin, epoken e arte te greqise se lashte. Revizionizmi i historise(ne harrojm dhimbjet).
Ne ate kohe gjith keto shifeshin dhe perdoreshin per te kritikuar gjendjen ne gjermani qe i duhej nje "mitologji" e re e pershtatur per nje epoke moderne. Kjo "mitologji" ka si baze artin dhe narrativin humanist te fokusuar ne idene e shpetimit hyjnor(redemption). Lidhja esht e qarte ketu me konceptimin e fese(religion)[ri-lidhje] dhe Zotin.

Genesis (FSH)

[J@mes]

Jeta e tij --> [Vitet e fëmijërise - pjesa parë]


1844

Tetor 15. Lind Nietzsche në Röcken. Emri i tij eshte vene pas mretit Prusian Friedrich Wilhem IV, si nje demonstrim besimi por edhe sepse datelindja e Nietzsches koincidonte me ate te mbretit Prusian.
Nietzsche pagezohet dhe i jati Karl Ludvig zgjedh keto vargje nga Luka 1:66 “Te gjithe qe e degjuan kete u habiten, duke pyetur “ Cfare do te jete femija valle ? Pasi dora e Zotit eshte me te" .
Röcken eshte nje qyteze e vogel ndermjet Nuamburg-ut dhe Leipzig-ut. Edhe pse gjith familja jeton ketu vetem per 5 vjet, te gjithe varrosen ne kete qyteze. ( Karl Ludvig(1849), Franziska(1897), Friedrich Nietzsche(1900), dhe Elisabeth(1935).
Nietzsche ishte gjithashtu i lidhur me gjak(kushuri nga e ema) me Richard Wagner(1813-1883). Dihet ketu miqesia e tij me kompozitorin e madh gjerman qe njihet per himnet dhe muziken e tij triumfale.
Mamaja e Nietzsches, Franziska Ernestine Rosaura Oehler, ishte femija e gjashte nga 11. I ati i saj, David Oehler ka studiuar teologji ne Leipzig dhe ka qene prift Luteran.
Dihet qe Nietzsche shkon rreth 3 gjenerata mbrapa prifterinjsh, qofte nga i ati qofte nga mamaja. Pra kishte nje kulture shume te theksuar Kristiane ne familjen e tij.

Per tu pasur parasysh eshte fakti se besohet qe familja e Nietzsches ka origjine Polake. Kjo origjine ka te bej me gjak mbreteror nga Polonia. Ne disa vepra Nietzsche e permend indirekt faktin se ai ka origjine te tille "noble", pasi keto gjera i jane perseritur nga familja e tij. Me sa di un kete origjine e ka nga mamaja.

*Ne kete vit Arthur Schopenhauer publikon edicionin e dyte te "Die Welt als Wille und Vorstellung", ose Bota si vullnet(will) dhe rapresentim(ide).

1846

Lind motra e Nietzsches Elisabeth Therese Alexandra Nietzsche(1846-1935). Te tre emrat e pare jane emra princesash te dukes se Saxe-Altenburg, ku i ati i Nietzsches ishte tutori i vajzave te tij.

1848

Lind vellai i vogel i Nietzsches Ludwig Joseph.
Ne gusht te keti viti, Karl Ludwig(i ati) merr nje demtim te rende ne koke. Si rrjedhoje e renjes fillon procesi i degjenerimit te trurit, qe do te rezultoj me pas ne vdekjen e tij mbas 11 muajsh. Data e fundit e meshes qe jepet nga ai eshte 17 Shtator. Shume shpejt ai humbet aftesine per te folur si dhe shikimin.

1849

Ne 30 Korrik vdes Karl Ludwig, ne moshen 35 vjecare.
Kur i ati len Nietzschen ai eshte vetem 5 vjec. Thuhet se mbas vdekjes se tij Nietzsche ka ndryshuar totalisht. I ati ishte i vetmi qe me ane te muzikes mund ta qetsonte ate duke e marr me te mira. Me te tjeret Nietzsche ishte i pakomunikushem dhe tip i veshtire.

*Adele Schopenhauer, e motra e Arthur Schopenhauer-it , vdes ne moshen 52 vjecare.

** Vdekja e babait te Nietzsches, dhe tezat e mundshme
I ati i Nietzsche-s vdiq perpara kohes ne moshen 35 vjecare. Cfar a beri ate qe te vdesi ne nje moshe kaq te re? Si pasoje e veshtiresise e ruajtjes se rekordeve ne Gjermanine e gjysemshekullit te 19, eshte shume e veshtire te gjejm se cfar ka patur realisht i ati. Eshte e qarte ama se ai ka vdekur nga nje patologji e trurit. Per aresyen e kolapsit te Friedrich Nietzsche-s me vone, familja ishte shume e interesuar qe ta hiqte imazhin e « cmendurise gjenetike » ne familjen Nietzsche. Ata filluan te sajojn nje histori ku Karl Ludwig paska rene nga shkallet. Kjo thuhet dhe ne nje nga letrat e mamase se Nietzsches tek Carl Fuchs, nga viti 1890, ne te cilen ajo thote se problemet e Karl Ludwigut filluan kur ai ra nga shkallet, dhe ai nuk ishte i cmendur. [Janz I [[/ 44-5]]
Editori i KGW, Montinari shkruan ne notat e librit Ecce Homo : “einige Briefe von Ns Mutter an Freunde beweisen die Unhaltbarkeit der 'fable convenue', nach der ein Sturz auf der Treppe die Ursache der Krankheit von Ns Vater gewesen ware” [disa letra nga mamaja e Nietzsches, provojn se historia e renies nga shkallet eshte ne fakt e kunderta. I ati ra nga shkallet pasi ai ishte i semur, dhe jo qe semundja eshte provokuar nga renia nga shkallet.”
Gjithashtu Elisabeth, motra e Nietzsches e ka bere shume te fuqishme kete propaganda, me aresyen qe ti hiqte dyshimet tek nje “cmenduri hereditare” ne familjen Nietzsche. Nje nga falsfikimet e saj te para eshte ne letrat e Nietzsches. Kjo leter daton vitin 1858(ai ishte 13 vjec)… vijon si me poshte:
"Im September 1848 wurde plötzlich mein geliebter Vater gemütskrank." [Ne shtator 1848 babai im i dashur pati nje sballance emocionale]. Ne edicionin e Elisabeth ama kemi keto ndryshime: "Im September 1848 wurde plötzlich mein geliebter Vater infolge eines Sturzes bedeutend krank."[ Ne shtator 1848 babai im i dashur u semur jashtmase si rezultat i renies. Janz I p. 46].
Janz gjithashtu tregon nje leter nga nje moter e Karl Ludwig Nietzsche’s, Friederike Dächsel (Gusht 1849), e cila shkruan se kafka e Karl Ludwig-ut u hap dhe u pa qe kishte nje depression(deteriorim) shume evident te trurit. Ne asnje raport nuk thuhet se ai ka rene nga shkallet.
Gjithashtu ka pasur dhe nje teze mbi tumor ne tru. Max Oehler, thote se nga autopsia e bere ka patur nje tumor ne tru. Kjo gjithashtu eshte pak si e paqarte sidomos duke e krahasur me letren e Dächsel-es.
Konkluzionet jane se semundja nuk ka qene hereditare, por ama Karl Friedrich nuk ka rene nga shkallet. Dr. Archinto P. Anzil, Profesor Emeritus i departamentit te Neuropathology ne SUNY(State University of New York), ka ofruar tezen qe eshte dhe me e pranuara deri tani se ai ka vuajtur nga shtrengime ne zemer dhe emoragjira celebrale(mbase).


1850

Ne 4 janar vdes vllai i vogel Joseph. Mund te imagjinohet cfar impakti ka kjo tek Nietzsche, qe tashme eshte i vetmi djal ne nje familje ku ka vetem femra.
Gjyshja Edmuthe Nietzsche
Tezet Auguste dhe Rosalie.
Mamaja Franziska dhe motra Elisabeth
Ne Prill familja largohet nga Rocken, dhe shkon ne Naumburg.

1851

Friedrich Nietzsche merr leksionet e para te pianos. Gjithashtu dhe kompozimi i par i tij daton kete vit.

* Arthur Schopenhauer publikon "Parerga und Paralipomena"

1853

Nietzsche fillimisht regjistrohet ne shkollen publike Knaben-Bürgerschule. Ngaqe shkolla nuk i pelqen, ai transferohet ne nje shkolle private, ne menyre qe te pergatitet dhe me mire per Domgymnasium(fjal per fjal - Shkolle Katedrale).

1854

Nietzsche arrint e futet ne gymnasum. Tashme i duhen shume me teper ore mesimi qe te mesoj greqishten e lashte si dhe te ushtroj me tej talentin e tij per muziken.

1855

Tezja Auguste vdes nga nje semundje mushkrish.

1856

Ne kete vit Nietzsche dhe shoku i tij Pinder, kompozojn vepren “Die Götter auf dem Olymp”(Zoterit e Olimpit).
Ne prill te ketij viti vdes dhe gjyshja Erdmuthe.



Genesis (FSH)

[J@mes]

Jeta e tij [Vitet e fëmijërisë - pjesa dytë]

1857

Kompozimi i pare muzikor i Nietzsche-s qe disponojm dhe nje kopje.
Shkruan poemen “Kleine Weihnachtsgabe für meine liebe Mutter"(nje dhurate te vogel Krishtlindje per mamane). Vazhdon talenti i tij me kompozimet muzikore: Geburtstagssinphonie, Marcia, 2 Skizzen, Sonata, Overtür fü Streichorchester, "Es zieht ein stiller Engel," 4 stimmiger Satz und figuierter Choral (fragment).

1858

Nietzsche leviz ne shkollen Schulpforta rreth nje ore larg Naumburg-ut. Kjo eshte nje nga shkollat me te veshtira Gjermane dhe me njerez me tradite si Klopstock, Fichte, Leopold Von Ranke dhe Ulrich von Wilamowitz-Moellendorff. Shkolla ka rreth 200 studenta dhe eshte dicka e cuditshme nese dikush terhiqet mbrapa. Pra shkurtimisht nje shkolle gjenish.

Nje dite shkolle tipike eshte:
Zgjimi ne 5 te mengjesit.
Mengjesi ne oren 5 :30 si dhe lutja ndaj Zotit.
6 am fillojn klasat
Ne mesdite dreka dhe lutja ndaj Zotit
Nga ora 2-4 pm klasa te tjera
4 :15-5 , ore leximi
5 :15-7 detyrat e shtepise
7 pm darka
8:30 lutja ndaj Zotit
9 e darkes, mbyllen dormitoret.

Nietzsche nuk u adoptua fort mire ne fillim dhe shpesh here shkonte te vizitonte njerezit e shtepise. Ne kete kohe kemi gjithashtu dhe shume kompozime te tij muzikore : Fugen(fragmente te ndryshme) ; Missa ; shkrime te ndryshme mbi korin dhe orkestren e shkolles. Si tekst Nietzsche perdor vargjet Biblike nga Pslamet(24 :7).

1959

Franz Overveck fillon studimet e tija ne teologji. Nga viti 1856-1859 ai studion ne G öttingenl nga 1859-1860 ne Liepzig dhe nga 1860-1861 ne Berlin. Nietzschen fillon punimet e tije ne nje veper teatrale me titullin « Prometheus ».

*Del edicioni i trete i “Die Welt als Wille und Vorstellung”

1860

Nietzsche dhe shoket e tij Pinder dhe Krug formojn shoqerine letrare “Germania”. Cdo antar eshte i detyruar te shkruaj nje kompozim(essay) cdo muaj, qe do te lexohet me ze te larte dhe diskutohet. Shoket mbledhin ato pak leke qe kane per tu nenshkruar ne publikimin e Zeitschrift für Musik(Periodik per Muziken) dhe per te marre notat muzikore te vepres “Tristan und Isolde” nga Richard Wagner.

*Vdes Arthur Schopenhauer (72 vjec)

1861

Vit me shume angazhime ky per Nietzschen. Fillon leximin e poemave te te “panjohurit” Hölderlin. Nietzsche ne nje poeme qe shkruan e quan Hölderlin
"mein Lieblingsdichter"(poeti im i preferuar). Profesoret ne Pforta ama nuk jane dhe shume te kenaqur me kete zgjedhje te Nietzsches. Mesuesi Karl August Koberstein i jep Nietzsches noten 2-2a(ekuivalent B ose 85) ne nje essay qe ai shkruan per Hölderlin.
Keto jane dhe komentet e mesuesit te tij per essayn e Nietzsches : "Ich muß dem Verf[asser] doch den freundlichen Rath ertheilen, sich an einem gesundern, klareren, deutscheren Dichter zu halten." [I them autorit(Nietzsche-s) te ketij shkrimi qe te kerkoj per nje poet qe eshte me I shendetshem, me I paster dhe me Gjerman].
Nga Janar 16 deri ne Shkurt 17, Nietzsche eshte i semur. Ai ka disa semundje duke filluar nga gjendje gripale, e deri ne dhimbje koke te medha.

Shkruan ne Shkurt 16 : "Ich habe es nun wahrhaftig satt mit diesen Kopfschmerzen; es wird nicht besser und kommt immer wieder. Die kleinste Anstrengung des Kopfes macht mir Schmerzen...Ich habe schon dran gedacht, ob ich nicht lieber ein Paar Wochen in Naumburg zubringe und mich da durch Spazierengehen kurire" [U merzita me keto dhimbje koke, nuk po I duroj dot me. Ato nuk me ikin dhe kthehen perseri. Gjeja me e vogel me shkakton dhimbje. Mbase do ishte mire te ikja ne Naumburg per disa dite, per nje kurim me te shpejt.]
Ne fakt Nietzsche e len shkollen per disa kohe dhe kthehet ne shtepi per te vazhduar kuren e tij. Fillojn debatet e para fetare rreth rrespektimit nga ana e Nietzsches e festave te Pashkes(pasi ai nuk do te paraqitet ti festoj me familjen).
Kompozimet muzikore te ketij viti jane : Einleitung. Gjithashtu vepra Weihnachtsoratorium (Oratori i Krishtelindjeve) si dhe kompozime te tjera ku spikat vepra "Schmerz ist der Grundton der Natur" (Dhimbja eshte toni elementar I natyres; pjano me kater duar)

1862

Vazhdojn kompozimet e tij te shumta si dhe dhimbjet e kokes. I duhet tashme te shtrihet ne infiermeri per nje jave te tere. Gjate gjith ketij viti Nietzsche shtrohet ne infiermeri per gjendje gripale dhe dhimbje koke.

1863

Ne vitin e tij te fundit ne Schulpforta, Nietzsche shkruan nje essay te gjate Latinisht mbi jeten dhe veprat e Theognis-it te Megara-s.
Gjate veres shoqeria letrare « Germania » pezullohet. Aresyhet qene mungesa e fondeve por edhe nje kriticizem teper i ashper i Nietzsches ndaj veprave te Pinder-it dhe Krug-ut.
Dicka kurioze eshte fakti qe Nietzsche kthehet i intoksiuar nga kater gota birre nje dite.
Ne kete vit, shtator ai promovohet ne klasen me te larte ne Pforta(tip honors), e ashtuquajtura Oberprima. Nje nga shoket e tij te klases, Raimund Granier, i kujtohet se gjate kesaj kohe "Sein [FN] später so außerordentlich starker Schnurrbart fing schon auf der Schule an, sich zu zeigen." [fillon te dali mustaqja e tij, qe me vone behet dhe karakteristike e fytyres se Nietzsches dhe ne cdo pikture qe kemi te tij].

Genesis (FSH)

[kris]

     Vepra e Nietzsches rrethohet nga nje motivim personal, motivim qe rralle here pasqyrohet ne mendimet e filozofeve te tjere. Gjithe jeta e Nietzsches perfaqeson celesin me te rendesishem per te kuptuar veprat e tij. Ai kuptoi se vepra e tij ishte nje filozofi e pakuptimte per kohen e vet, nje veper qe i perkiste vetem njerezve te larte, vetem atyre me shpirt qe fluturon larte: “kush di te thithe ajrin e shkrimeve te mia, e di qe ai eshte nje ajer i lartesive, nje ajer I fresket”.(1)
     Si nje nga perfaqesuesit te ekzistencialismit, Nietzsche revolucionon filozofine e kohes se vet, duke shpallur shkencen si nje nga vlerat me te larta te botes ekzistenciale dhe duke mposhtur fene, si nje pengese e se ardhmes njerezore.
  
    Ne vepren e tij “Ecce Homo” Nietzsche tregon se ka qene lufta e tij fizike ndaj semundjes, ajo qe ka cuar tek ndertimi i karakterit te tij te fort. Filozofia e tij bazohet ne fjalen latine “Nitimur in vetitum” – dmth “te kerkosh te ndaluaren” sic shkruante Ovidius ne poemat e tij Amorum.
    Jeta e Nietzsche-s ka qene nje jete e vetmuar, e ndertuar per synime te larta, ku shoqeria dhe miqesia eshte vetem pengese e asaj rruge: “Njeriu qe kerkon diturine nuk duhet vetem te doje armiqte e tij, por edhe te mundet te urreje miqte e tij”. (2)
   Ne kete liber Nietzsche pershkruan veten e vet si: “Pa perjashtuar faktin qe jam nje dekadent, theksoj se une jam dhe e kunderta e dekadentit” (3)

   Ai i eshte mirenjohes semundjes se tij sepse: “shijova te gjitha gjerat e mira, edhe te voglat, ashtu si te tjeret nuk mund t’i shijojne lehte, dhe nga vullneti im per shendetin, per jeten, bera filozofine time…” (4) Semundja e ka cuar larte, sepse per te arritur atje duhet te nisesh “nga forca por edhe nga dobesia” (5)
    Semundja nxit “instinktin e mbrojtjes dhe armeve”. Ilacin e kesaj eshte “fatalizmi rus, ai fatalizmi pa revolte, me te cilin nje ushtar rus, per te cilen ekspedita ushtarake eshte teper e veshtire, shtrihet me ne fund per te fjetur mbi debore” (6)
    Nga ana e vet Nietzsche eshte nje luftetar. Luftetarit i perket sulmi, “pasioni I agresionit”. Dobesia nxier hakmarrje dhe merri, lufta tregon ndershmeri, force, shkathesi dhe mjeshteri e armeve”. Lufta e Nietzsche nuk behet do si do. Ai ndjek disa parime. Ai pranon per kundershtare vetem luftetaret te barabarte. Ai sulmon vetem gjerat qe i sjellin fitim; nuk merret me gjerat koti, te pavlere. Ai nuk sulmon personin, por “falsitetin dhe hibridizmin e instinkteve te kultures”. (7)

    Nepermjet librit Ecce Homo, ai tregon krenarine e tij, ate e te qenurit nje “fisnik polak”, “me gjak te paster…qe nuk u eshte perzier me te tjere, e aq me pak me gjermane” ( Ai ndjen ne venet e tij, gjaku i paraardhesve te tij nga ana e babait, por nuk e pranon ate te paraardhesve se nenes se vet. Gjaku i Nietzsches eshte nje gjak me prejardhje te lashte; eshte gjaku i nje Jul Cezari dhe i nje Aleksandri: “Individet e medhenj jane ata me te lashtet: une nuk e kuptoj, por Jul Cezari mund te ishte fare mire im ate, ose Aleksandri”(9). Dashuria per te afermit eshte nje “dobesi dhe nje paaftesi per t’u bere balle stimujve” (10)

   Nietzsche flet per vete si per nje qenje me “antena psikologjike, me te cilat prek cdo te fshehte dhe zbullon: ndyresine e tepert te fshehur ne thellesi te cdo qenjeje.” (11)
   Marredheniet me njerezit jane per ate “nje prove durimi”. “Njerezilleku im nuk qendron ne simpatizimin e njerezve, por ne berjen balle te te paturit simpati per ta”.(12)
   Rrethimi i tij ndaj njerezve i krijon neveri, i jep ndjenjen e rrezikut, sepse ai nuk i perket vendeve te ceketa, por lartesive, ku “funderrimat” nuk kane vend. Ai ndihet si furtune, dhe furtunat jetojne “prane shqiponjave, prane bores, prane diellit”.(13)

   Njeriu, per Nietzsche eshte “kafsha me pak e arritur, me e ligura, me rrezikshmrisht e shmangura nga instinktet e veta, megjithate, pavaresisht nga keto, eshte sigurisht me interesantja” (14)

     Per te prekur majat te larta duhet te provosh dicka. Feja eshte nje pengese; “mekati” eshte dicka qe ai nuk e njeh. Zoti eshte nje ndalim trashanik: “ju nuk duhet te mendoni”(15)
   Ne universin Nietzsche-an, Zoti vdiq dhe qeniet njerezore vet mund te realizohen sipas vullnetin e vet, pa asnje pengese dhe pa asnje limite. Keshilla qe Nietzsche na jep, eshte qe duhet te ndjekim idealet me te larta.

    Ne librin e tij Antikrishti, Nietzsche del kunder njerezve te dobet. Kjo eshte nje levizje me te cilen ai shpreh dashurine e tij ndaj races njerezore. Bota e se ardhmes nuk ka nevoje per pengesa, per dobesi, per mosfuqi. Njeriu nuk duhet te deshiroje qe defektet e tij te jene arsye e jetes. Njeriu duhet te kalloje veten e tij, te behet mbinjeri. Ne kete rast ekzistojne dy vullnete: te forta dhe te dobeta. Ndryshe nga Shpenhaueri, Nietzsche beson se vullneti i prangosur eshte nje mit. Vullneti i fuqishem eshte ai qe con drejte fuqise, drejte pushtetit.
   Nietzsche mendon, se te gjithe ne lindemi per te qene te lire, por jo te gjithe kemi vullnete aq te forta, sa te arrinim lirine e deshiruar.

   Nga kete pikepamje, ai analizon dy tipe morali: morali i te qenit skllav dhe ate i te qenit aristokrat.
   Aristokrati, qe ka vullneti me i fort, eshte ai qe ka ndjenjen e fuqise, dhe ai qe percakton dhe krijon vlerat. Sklleverit jane ata te shtypurit, roberit, te pavendosurit, te lodhurit, te gjithe ata me vullnete te dobeta. Keta shprehin dyshime pesimiste ndaj gjendjes njrezore ne pergjithesi, dhe ndoshta denimin e njeriut per kushtet e tij. Jane sklleverit ata ziliqare ndaj te mirave e njerezve te forta, pa provuar te kapercejne kufite e natyres se vet.

  Ate qe Nietzsche tregon, do te thote se aristokrateve ju perkasin nje jete drejte moralit, drejte pjekurise dhe ne rritje, ndersa te varfereve dhe sklleverve ju perket nje jete e lodhur, e mbyllur rrethe problemave te tyre, nje jete drejte dekadences.

   Kur flet per skllever dhe aristokrate, Nietzsche nuk ka parasysh kuptimi e sakte te fjales se tyre. Ai i gjykon si aristokrate njerezit e medhenj nga vlerat; njerezit revolucionar, qe kalojne barierat e normales. Ju referohet atyre me synime te larta, qe nuk marrim boten ashtu sic ju a kane pershkruar te tjeret, por qe kerkojne boten brenda vetes se vet. Ndersa sklleverit jane ata qe i nenshtrohen normales, qe i nenshtrohen kornizave te morales, qe te tjeret e kane percaktuar; atyreve qe nuk guxojne dhe nuk perpiqen te ngrejne koken per te pare gjerat te tjerat, pervec atyre qe ju a kane treguar te tjeret, qe nuk degjojne fjalle te tjera pervec atyreve qe ju a kane thene persona te tjere.

   Me Antikrishtin, Nietzsche nuk del me vertet kunder Krishtit si person, si indivit, por kunder institucioneve fetare te ndertuara rreth ketij personi. Nietzsche del kunder popullit Izraelit, qe ka shtremberuar Ungjillin; del kunder fese krishtere qe shpalli mekatin si arsye e luftes se saj. Ai vlereson shume here me shume fene budiste qe vjen pas nje levizje filozofike qindra vjecare. “Budismi eshte e vetmia fe vertet pozitiviste qe na ofron historia, qe ne teorine e saj te njohjes (nje fenomenalizem rigoroz), nuk thote me <<lufte kunder mekatit>> por, duke i dhene plotesisht te drejte realitetit <<lufta kunder dhimbjes>>”.(16)

  Feja budiste eshte ajo qe predikon paqen shpirterore, por jo per te arritur boten e qiellit, por sepse kishte kuptuar se ne ate menyre njeriu behet njeri per vete dhe jo per te tjeret.
   E kunderta e paqes shpirterore eshte depresioni. Per te luftuar depresionin, budismi predikon “jeten nen qiell te hapur, jeten endacake, moderimin dhe perzgjedhjen ne te ushqyer, te qenet i matur ndaj te gjitha pijeve alkolike, kujdesin ndaj te gjitha ndjesive qe shkaktojne zemerim, qe nxehin gjakun, mospreokupim as per vete, as per te tjeret”.(17)

   Feja e krishtere eshte feja e shpreses: “kush vuan, mbeshtetet nga nje shprese qe nuk mund te kundershtohet nga asnje realitet, qe nuk shuhet nga ndonje permbushje; nje shprese e botes se pertejme”.(18) Pikerisht per faktin se shpresa mban te qete fatkeqin konsiderohet nga greket si e keqia e fundit.

  Nietzsche del kunder fese se krishtere si produkt i popullit hebre per shkak se: “duke u nisur nga terreni ne te cilin ka hedhur shtat” krishterimi “nuk eshte nje levizje e kundert me instinktin hebre, por pasoje e tij, nje perfundim i metejshem ne logjiken e tij te akullt”(19)
   Hebrete, jane populli me dinake, qe midis ceshtjes “te jesh apo te mos jesh” ata kane zgjedhur “te jesh me cdo kusht”(20) Per te luftuar Perandorine Romake, nje nga fuqite me te medha e asaj kohe, hebrenjte kane shpikur fene e dekadences, fe qe ngre ne majat me te larta e botes se pertejshme, jo te fortit, por te nenshtruarit, njeriu qe degjon, qe ka frike nga mekati, qe nuk kundershton, qe nuk lufton dhe nuk sjell argumente dhe kundershtime. Hebrete jane nje popull me nje force jetesore shume te qendrueshme: “atehere kur ai gjendej ne nje situate pa rrugezgjidhje, me urtesine e thelle te ruajtjes se vetvetes, vullnetarisht u rreshtua ne favor te gjithe instinkteve te dekadences – jo i dominuar nga ato, por duke nuhatur ne to nje pushtet me ane te te cilit mund t’i kundervisheshe botes”.(21)

    Hebrenjte falsifikuan moralin. Cfare eshte morali hebre? “Eshte pafajesia mashtruese e tij, fatkeqesia e perlyer me idene e <<mekatit>>, mireqenia e konsideruar si rrezik, si <<tundim>>, paplotshmeria trupore e shpirterore si helmim nga brejet e ndergjegjes…”(22) Ata falsifikuan fene, ne baze te raportit: “faji ndaj Jehovait” qe perfundon me ndeshkim dhe “devotshmeria ndaj Jehovait” qe sjell shperblim. Krijuan vullneti hyjnor, per sa i perket ate qe duhet te beje apo te mos beje njeriu; dhe ky vullnet eshte dominues denues ose shperblyes. Krijuan priftin si instrument te kishes; prift qe vepron ne emer te Zotit. Prifti u be “absolutisht i nevojshem”, ne te gjitha rastet kryesore: martese, vdekje, semundje, lindje, etj.

   Nietzsche mendon se kryengritja qe u be ne emer te Krishtit u keqkuptua, u keqinterpretua sepse: “ajo ishte nje kryengritje kunder <<te mireve dhe te drejteve>>, kunder <<shnjetoreve te Izraelit>>, kunder hierarkise se shoqerise – jo kunder korupsionit te saj por kunder kastes, privilegjit, rregullit”.(23) Krishti u denua dhe u kryqezua si nje kriminel. Ai “vdiq ashtu sic jetoj, ashtu sic mesoi – jo per te <<cliruar njrezit>>, por per te treguar si lipset jetuar”(24) Ai la trashegimi njerezimit: “qendrimin e tij perpara gjykatesve, perpara ushtareve…qendrimin e  tij ne kryq”.(25)

     Ne realitet vetem Ungjilli u kryqezua sepse “mbreteria e Zotit eshte brenda jush”.(26) Feja e krishtere eshte nje fe e luftes, e sakrifices, ku “Zoti ofron birin e vet si viktime per shlyrjen e mekateve”(27), ku njerezit shperblehen dhe ndeshkohen, eshte “nje doktrine e gjyqit dhe e rikthimit, doktrine e vdekjes, si vdekje sakrifice, doktrine e ringjalljes”,(28) me te cilen anashkallohet konceptin e lumturise; nje fe ku nese syri te shtyn ne mekat duhet ta nxierresh; nje fe ku arsyetimi eshte gabim “mos gjykoni, qe te mos gjykoheni”,(29); ku ata qe e pranojne si fe “duhet te mohojne vetveten” dhe te pranojne kryqin e tyre.
    Krishterimi e kundershton natyren, kur na kerkon qe te duam armiqte tane. Armiqte jane per te kundershtuar, per t’u urryer.

    Krishterimi eshte feja ku gruaja –Eva, simbolizon mekatin: “vetem nepermjet gruas njeriu mesoi te shijonte frutat e pemes se njohjes”(30). Ne kete rast, gruaja, per Nietzsche eshte shkenca, sepse shkenca eshte “mekati original”.(31) Shkenca eshte ajo qe shkel rregullat; shkenca eshte fara qe shkakton luftera; dhe shkenca eshte dija. Pa shkence bota eshte arkaike dhe primitive.

    Krishterimi mbeshtet fort ne ringjalljen e Krishtit. Kisha e krishtere organizon dhe feston ringjalljen ne menyre te vecante. Pergatitja e festes se ringjalljes supozon rituale te repta, kreshma, per pergatitjen dhe pastrimit te trupit, lutje te vecanta, per clirimin e shpirtit ndaj peshes se mekateve, sakrifice qe perfundon me therjen e qingjit. Nje nga shperblimet me te medha te mekatarit qe pranon fajin e vet, eshte ringjallja. “Nese Krishti nuk eshte ringjallur prej vdekjes, atehere feja jone eshte e kote” tha Pali.(32)
   Per Nietzsche, vdekja e Zotit nenkuptonte lindjen e nje dite te re, nje dite kur etika e Krishterimit, ne thelb jetemohuese, do te zevendesohej me nje filozofi qe do te afirmonte jeten: “Me ne fund, deti yne shtrihet I hapur para nesh. Ndoshta nuk ka patur kurre nje det kaq te hapur”.(33)

  

[kris]

  Vepra e Nietzsche-s ka ne qender Mbinjeriun – der Übermensch. Mbinjeriu nuk eshte nje person i larte nga ana e edukimit, por nje person qe i ben balle frikes dhe mjerimit te botes.
   Turma karakterizohet nga mediokritetit dhe mbinjeriu nuk duhet te ndikohet prej saj. Turma nenkupton nje nivel mesatar, te barabarte, por barazia eshte e pamundur kur ka shkalle te ndryshme pushteti.
   Nietzsche vet, i nenshtrohet vetedisiplines dhe vuajtjes, si mjete per te mundur mediokritetit. Gjithe mbinjeriu eshte produkt i njeriut gjeni, qe ka rolin per te rikrijuar boten nepermjet artit, art qe eshte fillesa metafizike e jetes.  

   Keshtu foli Zarathustra eshte vepra me komplekse e Nietzsche-s. Nje veper e veshtire per t’u kuptuar, e shkruar si poeme dhe si veper filozofike. Kjo veper eshte e shkruajtur sipas stilit profetik te Testamentit te Ri, nepermjet se ciles Nietzsche na ben te marrim me mend ndryshimi radikal te qyteterimit.

   Pjesa e pare e vepres i kushtohet lajmerimit te mbinjeriut dhe vdekjes se Zotit, ndersa ne pjesen e dyte, Nietzsche prek temen e vullnetit te pushtetit. Ne pjesen e trete trajtohet rikthimi i perjetshem i te barabartit. Pjesa e katert i perket njerezve te larte.

   Ne librin e tij Ecce Homo, Nietzsche sinjalizon faktin se asnje person nuk u interesua per domethenien e emrit te Zarathustres. Disa burime historike e shpallin  Zarathustren profet ne periudhen arkaike te Irakut, ndersa burime te tjera historike e mendonin ate si nje person te hyjnizuar qe ka shperndare nje fe e quajtur zoroatrism.  
   Ne librin Keshtu foli Zarathustra, Zarathustra eshte nje lajmetar qe lajmeron nje dimension tjeter te botes dhe te mbinjeriut.

   Mbinjeriu eshte ai njeri qe shkon pertej njeriut ekzistues, mbinjeriu eshte “rrufeja”, “cmendia”(34)
   Per t’u bere mbinjeri, njeriu duhet te pershkronte nje udhetim. Nietzsche e koncepton kete udhetim te njeriut si nje ure: “Njeriu eshte nje litar i  varur nga kafsha tek mbinjeriu – nje litar mbi hon. Rrezik po ta kalosh ne anen tjeter, rrezik po te mbetesh ne mes te rruges, rrezik po te shohesh mbrapa, rrezik po te tmerrohesh e ndalesh. Madheshtore tek njeriu eshte qenia e tij ure, e jo qellimi: ajo qe mund te dashurohet tek njeriu eshte qenia e tij tranzicion dhe perendim.” (35)

   Koha e udhetimit te mbinjeriut ka tre dimensione: e kaluara, e tashmia dhe e ardhmia. Cdo gje e zhytur ne te ardhmen kushtezohet nga e kaluara; por cdo gje qe kalon del jashte te tashmes. Vullneti per te realizuar dicka pershkon kohen, dhe cdo kohe qe kalon eshte e pakthyeshme dhe behet asgje. Zarathustra eshte ai qe meson mbinjeriu.
  Nepermjet tre metamorfozave, mbinjeriu shperfytyrohet ne tre mutacione. “Tri metamorfoza te shpirtit po ju them: si shpirti behet deve, deveja luan dhe luani behet femije.”(36) Shpirti i deves karakterizohet nga kapaciteti per te mbajtur pesha te renda; eshte shipirti i detyrimit – une duhet. Pastai shpirti behet luan. Luani deshiron lirine e vete, lirine per te qene mbret i shkretetires se tij. Shpirti i luanit karakterizohet nga deshira – une dua. Per te permbushur lojen e krijimit nuk mjafton luani, dhe atehere luani shnderohet ne femije, sepse: “pafajesi dhe harrese eshte femija, nje rifillim, nje loje, nje rrote qe veterrotullohet, nje levizje e pare, nje <<po>> e shenjte”.(37) Shpirti i femijes ploteson vullnetin krijues – une jam.
   Mbinjeriu lind nga vdekja e Zotit. Mbinjeriu lidhet me token. “Mbetuni besnik tokes…me forcen e virtytit tuaj. Dashuria juaj dhuruese dhe dituria juaj i sherbefshin kuptimit te tokes”. “ Me mijera jane shtigjet e pashkelura, me mijera jane shpetimet dhe ishujt e fshehte te jetes. Akoma te pafund e ta pazbuluar jane njeriu dhe toka e tij”.(38)
   Kur Zoti nuk ekziston me, njeriu behet zot i vet, behet mbinjeri, i lire per te krijuar boten e vet, ligjin e vet dhe per te gjykuar veten e vet. “Vdiqen te gjithe perendite, tani rrofte Mbinjeriu! Qofte kjo…vullneti yne I fundit!” (39)

   Mbinjeriu duhet te kete fuqine qe t’i rikthehet vetmise me te thelle te vetes se vet. “Tani po vdes e po iki!... Pas nje casti s’do te jem me asgje. Shpirti im eshte i vdekshem si dhe trupi. Por nyja e ceshtjeve qe me mbeshtjell, do te shfaqet perseri, dhe mua do te me krijoje serisht. Sepse une bej pjese ne ceshtjen e kthimit te perjetshem”(40)
   Nese njeriu gjen fuqine per t’u lartesuar dhe per te tejkaluar veten e vet, ne fund fare duhet te pranoje edhe renjen. Graviteti shpirtetor ehte arsyeja e renjes.


                                                            *


      Nietzsche, pa dyshim eshte nje nga filozofet me te medhnjte. Filozofia e tij buron nga pervoja. Ambienti familiar, edukimi, shkolla krijon revolte ne shpirtin e Nietzsches; gje qe pasqyrohet ne gjithe vepren e tij.
     Gjithe jeta e tij eshte nje lufte; nje lufte per liri. Familja e kufizon, i drejton hapat ne jete ne menyre te rrepte. Shoqeria, koleget studente jane larg botes Nietzscheane. Semundja e tij e renon dhe e ringjall, i jep fuqi dhe krijimtari.
     Muzika eshte nje nga shoqeruesit me besnik te jetes se tij. Nepermjet saj, Nietzsche do te lidhe nje miqesi shume te ngushte me kompozitorin Richard Wagner.
     Feja ka qene pjese e jetes se tij. Babai i tij ka qene prift lutheran. Nietzsche e ka pranuar fene si e mire, deri ne momentin e vdekjes se babait te tij. Pas kesaj, feja shperfytyrohet, shnderrohet ne mashtrim. Ne emer te fese dhe e se mires i rembehet babai dhe vellai. Ne emer te fese, ai duhet ti nenshtrohet vuajtjeve. Jeta e tij merr ngjyren e zeze. Atehere, ku qendron e mira? E mira domethene lumturi, paqe, qetesi, liri, shpirt largpames, bukuri, diell dhe lartesi. Nietzsche nuk gjen kuptimin e se mires ne boten fetare; bote qe premton parajsen e atyre qe vuajne; qe kufizon lirine me mekatin; qe zevendeson largpamesin me nenshtrimin; qe vishet me te zeze dhe jo me te kuqe.  
   Nietzsche eshte marre ne filozofine e tij, me problemet te medha dhe te pergjithshme te popullit te tij, epokes, races se tij dhe me problemet e qenies njerezore.
   Filozofia e tij ka kerkuar dhe kerkon te jete e dobishme per jeten, shendetin, te verteten, pushtetin, objektivitetin, moralin, etj.
   Nietzsche ka interpretuar gradualisht artin, heroismin, gjenin, bukurine, tragjedine, si fenomene qe rrjedhin nga mohimi ose si fenomene qe shfaqen nepermjet mohimit. Gjithe filozofia e tij eshte lufte dhe revolte. Ai vepron ne veprat e tij sipas instinktit te shkaterrimit. Vepra e tij duket sikur nuk kerkon te verteten, por kerkon te shkaterroje te gjithe te verteten e shpallur deri atehere. Per Nietzschen nuk ka rendesi nese e verteta ekziston, synimi i filozofise se tij eshte te shkund te verteten, duke ngritur dyshime dhe supozime te reja.
   Nietzsche na le te kuptojme se kultura e deri atehershme ka krijuar si ideal njeriun e gabuar. Ketij njeriu, Nietzsche i kunderve Mbinjeriun. Nuk ka rendesi nese argumentat e Mbinjeriut jane te forta dhe mbeshteten mbi nje themell te fort; rendesi ka qe rendi dhe kornizat e njeriut ideal te shkundeshin dhe te kundershtoheshin ndaj mendimit nietzschean.
    Instinkti per t’u izoluar nga bota e jashtme, rrenjoset ne organizimin shpirteror te tij. Filozofia e Nietzsche-s rrethohet nga vetmia. Ne vetmi njeriu gjen fuqi. Njerezit, turma shkaterrojne shendetin, ndosin ajrin. Vepra qe Nietzsche krijoi i perket nje pakice te vogel, dhe ajo pakice duhet te kuptoje shume mire shpirtin e Zarathustres. Keta jane lexuesit e Nietzsche-s te tjeret jane vetem thjesht njerezimi.